“Het idee was: we geven een boom weg en zoeken er verder niets achter. ‘Maar wat als ze de boom verkopen?’ zeiden de mensen. Wij vertrouwen er echter op dat het goedkomt en hopen op een kettingreactie. Dat is onze intentie.” Zo begonnen drie Marokkanen uit Zeist hun duurzaamheidsproject in het Rifgebergte in Marokko. Qantara spreekt met twee bestuursleden van de stichting Riforest – Mohammed Arab (39) en Aziz Kaouass (50) – over permacultuur.
Een serie over duurzaamheid
Er valt nog een wereld te winnen. Daarom ben ik van plan om de komende tijd nieuwe stappen te gaan zetten op weg naar een groener leven. Ook wil ik ontdekken hoe duurzaam de islam is en hoe groen de Nederlandse moslims zijn door het licht te laten schijnen op duurzame initiatieven in binnen- en buitenland. Dit keer over permacultuur in het Rifgebergte.
De één, Mohammed, is architect van beroep en raakte “of ik nu wilde of niet” betrokken bij de bouw van de moskee in Zeist waarbij duurzaamheid een centrale rol speelde. Deze moskee was namelijk één van de eerste in Nederland met zonnepanelen. De ander, Aziz, beschrijft zichzelf als een zoeker. Studeerde Arabisch, taalkunde en psychologie, maar maakte geen studie af. Kwam uiteindelijk in de ICT terecht, omdat hij computers altijd al fascinerend vond.
Het Rifgebied is dor en droog met zo hier en daar een beekje (foto: eigen archief Riforest)
Hele bossen verdwenen
Aziz werd geboren in Marokko in het Rifgebergte wat erg afgelegen is. Er zijn weinig voorzieningen en infrastructuur. Het gebied is uitgeput geraakt door de landbouw. Voor de houtskool en om de landbouw mogelijk te maken zijn er ongeveer een eeuw lang veel bomen gekapt. Hele bossen verdwenen. Dit ging door tot de jaren zestig en zeventig, vertelt Aziz. Ook de Fransen en de Spanjaarden hebben hierin een grote rol gespeeld tijdens de kolonisatie.
Later vertrok hij naar Nederland en elk jaar ging hij met de familie op vakantie naar Marokko. “Het was er altijd dor en droog met zo hier en daar een beekje. Dit vindt iedereen tegenwoordig normaal. De enigen die zich herinneren dat het anders was, zijn degenen met verhalen van vroeger. Dat het er weken kon regenen en sneeuwen. Maar dit alles is in de verhalenwereld terecht gekomen.”
Behalve in verhalen verklappen ook de namen van dorpen dat er vroeger rivieren en bossen moeten zijn geweest. Aziz: “Ighezaar (rivier in Amazight) komt veel terug in dorpsnamen en daar zie je nu niks of nauwelijks meer iets van terug. Andere dorpen hebben Azghar (bos) in hun naam, terwijl er geen boom te bekennen is.”
Herstel van het land
“Op het land van mijn opa was nog één huis intact. Mijn ooms, mijn vader en ik hadden besloten om dat huis te laten beheren zodat het niet in het verval zou raken. Het erf er omheen werd beplant met bomen en werd zo terug groener. Zo zijn we begonnen.”
“Naast de ervaringen met de grond van de opa hadden we de beschikking over een stuk land waarop we graag wilden experimenteren met landbouw. Er was initieel een plan om het industrieel aan te pakken – zoals in Nederland – met koeien-en kippenstallen. Maar er ontstond een discussie: wat willen we echt en hoe bereiken we dat? Willen we veeteelt met moderne technieken óf toch bomen planten? En waarom willen we dat eigenlijk?”
Ook voor dit project werd uiteindelijk voor bomen gekozen. Na deze eerste ervaringen ontstond spontaan een initiatief om ook andere gezinnen die nog in het Rifgebergte wonen te ondersteunen bij het herstel van het land.
Mohammed Arab (rechts) en Aziz Kaouass (2e van links). Foto: eigen archief Riforest
“Permacultuur is de aarde gezond maken en houden”
Mohammed: “Zes jaar geleden zijn we terug gegaan naar het Rifgebied. We hadden geld ingezameld bij kennissen en vrienden. We kochten bomen en deelden die uit aan families die daar wel land hebben, maar niet de middelen. Deze families zijn bijna volledig afhankelijk van hun families in Europa. Velen zijn vertrokken naar steden of naar Europa zodra ze de kans hadden. Wij willen het gebied herwaarderen, herontwikkelen.”
Ze kregen wel commentaar van anderen op dit gulle gebaar. “Het eerste wat we hoorden was dat het weinig regent en dat de bomen zodoende weinig kans maken.” Daarom ging Aziz zich verdiepen in het waterprobleem en kwam zo via een zoektocht terecht bij permacultuur.
“Permacultuur is voor ons een manier om gestructureerd Al Khilafa, de verantwoordelijkheid op ons te nemen. Het gaat erom de aarde gezond te maken én te houden op een natuurlijke manier. Daar gaat tijd overheen. Zeker in het begin levert het je niets op. Maar het moet ook voor de mens duurzaam zijn volgens de permacultuur. Daarom plant je niet slechts één soort bomen of gewas. Het is daarnaast ook niet realistisch om te verwachten dat de boeren die al kunstmest gebruiken in één keer stoppen met kunstmest. Er moet een overbruggingsperiode komen.”
De stichting vindt het belangrijk om alles op een biologische, natuurlijke manier aan te pakken. Mohammed legt uit waarom: “Het gaat om een stukje natuur en daar willen we puur en zuiver in zijn. Geld was nooit onze drijfveer en we wilden echt iets doen waar we achter staan. Wij zijn universeel we willen een voorbeeld zijn voor iedereen. Eigenlijk ben je als moslim een soort ambassadeur en is het vanzelfsprekend dat je je goed gedraagt.”
“Onze voorouders waren één met de natuur”
“Het gaat om de mindset,” vult Aziz aan. “Nu we met het traject bezig zijn, veranderen we ook op individueel niveau. Er gebeurt iets met je op het moment dat je met de aarde en planten bezig bent. Je groeit bijvoorbeeld op het gebied van bezinning, je leert om geduldig te zijn en nog veel meer. Onze voorouders waren één met de natuur. Alles was in balans. De generaties die volgden raakten dat evenwicht kwijt. Ontwricht door onze mechanische, bijna industriële manier van leven. Zowel de relatie met de natuur als de daarbij horende vaardigheden: het is allemaal weg.”
“De mens is vooral bezig met passief denken en niet met actief handelen. Allah heeft alles voor ons klaargemaakt, we hebben deze aarde allemaal collectief geërfd. Je oogst wat je zaait. Als Allah jou het brein en de kunde geeft, zet dit dan ook in om je te ontwikkelen, op elk vlak. En zorg ervoor dat de kennis niet verloren gaat.”
Bomen planten en de kennis over permacultuur doorgeven is het doel van Riforest (foto: eigen archief Riforest)
De barmhartigheid van Allah
Aziz maakt een prachtige vergelijking tussen permacultuur en de menselijke mindset. “Permacultuur gaat over de kwaliteit van aarde, o.a. door te composteren en door de opvang van regenwater. Je kunt dit doortrekken naar de mindset van de mensen. De bewoners van het Rifgebergte weten dat Allah Zijn barmhartigheid toont in de vorm van regen. Dan regent het en vervolgens stroomt alles weg. Waar blijf je dan met je verhaal over barmhartigheid?
Dan zeggen de mensen: ‘Alhamdoelillah (Godzijdank), dat is ons lot.’ Maar zo werkt het niet. Het is heel makkelijk om continue op een bijna mechanische wijze doe’a (smeekbede) te doen, maar als je niets met de rizq (voorziening) van Allah doet, wees dan niet verbaasd als er vervolgens niets gebeurt. Met andere woorden: waarom vang je het regenwater niet op?”
“De manifestatie van Ar Razzaaq (De Voorziener) is wat er kan hangen aan een boom,” gaat Aziz enthousiast verder. “Sommige bomen hebben echt honderden kilo’s aan vruchten hangen. Wat willen we als mens nog meer? Wat versta je onder rizq (voorziening, rijkdom)? Als iemand bijvoorbeeld met een bepaalde intentie één boom doneert, kan dit veel betere gevolgen hebben, dan als iemand een x aantal bomen doneert om geen belasting te hoeven betalen. Beseffen we dat Allah altijd bepaalt wat rizq is en waar het vandaan komt?”
“Geld verdienen is tegenwoordig vaak het doel”
Geld, geld en nog eens geld. Daar lijkt het tegenwoordig om te gaan. “We hebben de illusie dat modernisering beter is, maar dat is lang niet altijd zo,” zegt Mohammed. “Het land beschouwen we als een fabriek. De mensen hebben vaak als doel geld te verdienen en dan hangen ze daar een project aan op. Alles wordt vertaald naar geld.”
“Laatst zei iemand tegen mij: ik snap niet dat een land dat water tekort komt, water in de vorm van tomaat en meloen transporteert naar het buitenland. Tomaat en meloen verbruiken namelijk heel veel water. Hij had het over Marokko. Maar er zijn streken die nu zijn gestopt met het telen van deze producten, omdat hun watervoorraden uitgeput raken,” aldus Mohammed.
De grote jongens
Aziz gaat verder: “Woestijnen hebben een wateropslag voor miljoenen jaren en die worden o.a. in de omgeving van Zagore in Zuidoost-Marokko compleet leeggezogen door de grote jongens, (buitenlandse) investeerders. Ditzelfde gebeurt overigens ook op andere plekken zoals Saoedi-Arabië. Ze huren stukken grond, putten de aarde uit en vertrekken weer. Vervolgens komen de dorpen er omheen zonder water te zitten en de kunstmest en de chemicaliën die ze gebruiken, zakken ook nog eens de bodem in. Vervolgens gaat het hele systeem eraan. En dit alles is alleen maar om snel geld maken. En hoe dat dan gebeurt doet er niet toe. Dat noem ik riba (woekerrente) in de zin van woekeren.”
En dan die kunstmest! Aziz vergelijkt het met drugs. “Dat geeft voor een paar maanden een kick, maar na een tijdje dan weet je wel beter. Een drugsdealer zal ook zeggen dat zijn spul goed is; hij wil gewoon verkopen. In het geval van kunstmest zullen de fabrikanten ook niet zeggen dat over zeven jaar je grond uitgeput is.”
Twee stukken grond zijn ondertussen omgetoverd tot boomgaarden volgens de permacultuur (foto: eigen archief Riforest)
Samenhangend ecosysteem
Maar… er is hoop. De stichting bestaat nu twee jaar. De grond van de opa van Aziz en het stuk grond zijn ondertussen omgetoverd tot boomgaarden. “Hopelijk zijn ze over een paar jaar oases. Het zijn voorbeelden voor boeren uit de omgeving in een verder dor en droog landschap, dat het planten van bomen en de opvang van regenwater zin heeft.” En dat is de droom van Riforest. Bomen planten en kennis overdragen over permacultuur. Hiervoor hebben ze contact gezocht met kwekerijen in de omgeving en met andere partners en experts op het gebied van permacultuur.”
Beiden zijn ervan overtuigd, dat de bewoners van het Rifgebergte langzamerhand open zullen staan voor het idee van een samenhangend ecosysteem. “We zijn zo erg getraind in het onderwijs om als reductionisten naar de wereld te kijken. We trekken alles uit elkaar en zien alles als losse delen. Maar voor een boom heb je aarde nodig, de aarde moet gezond zijn, in de aarde zitten micro-organismen die hiertoe ook nodig zijn. Bomen en aarde zijn afhankelijk van de hemel en haar regen en alles vormt zo een samenhangend geheel.”
“Mensen hebben het over moeder aarde. Welnu, een moeder voedt haar kind in principe twee jaar, maar de natuur voedt jou een heel leven. Die wijsheid is er dus ergens nog wel.”
Hoofdfoto: eigen archief Riforest
