Zonder dat je het doorhebt, reageert je lichaam voortdurend op alle prikkels om je heen. Je hersenen wachten op een beloning: iets lekkers, een compliment, een aankoop, een goed bericht. Krijg je die beloning, dan voel je een korte energiestoot. Blijft de beloning uit, dan registreert je brein een tekort: je wil weer of meer! Lees verder om te ontdekken hoe de islam hier dwars doorheen prik(kel)t.

Wat zijn prikkels?

Een prikkel is elke waarneming die je bewust ervaart. Ivan Pavlov leerde aan het begin van de 20e eeuw dat honden gingen kwijlen zodra ze het geluid van een bel hoorden, omdat dit altijd gevolgd werd door voedsel. Zelfs zonder het vlees bleef de reactie, omdat het brein de link tussen het geluid en de beloning had gegrift.

Net als Pavlov’s honden raken wij geprogrammeerd door subtiele prikkels: het trillen van je telefoon, de glimlach van een vriend, het aantal likes op een foto of je salaris aan het einde van de maand. We verwachten naar aanleiding van de prikkels een beloning: aandacht, plezier, erkenning of controle. Blijft die beloning uit, dan blijft het brein zoeken naar ‘het vlees’. Dit gaat helemaal automatisch. De nafs (ego) kan je laten geloven dat een leven zonder deze prikkels minder waarde heeft.

Waarom ons brein vastklampt aan middelen

Neurowetenschappers (UCL, 2025) wijzen op een simpel tweestappen-systeem van onze hersenen, dat bedoeld is om ons te laten overleven:

1) Belooft dit iets goeds?
2) Herhaal wat eerder werkte.

Zo kan dezelfde neuronale snelweg die een kind naar een ijsje leidt, een volwassene naar zijn mobiele telefoon of een sigaret sturen. Dit kan verslavend werken.

Vertrouw niet op middelen maar  vertrouw op Allah. Hij is de Werkelijke Voorziener en bepaalt hoe elk middel werkt.

Het uitblijven van beloningen

Het uitblijven van een beloning heeft meerdere gevolgen. In een veldstudie was het IQ van Indiase suikerrietboeren vlak vóór de oogst lager dan na de oogst, toen er weer geld beschikbaar was.  In labs reproduceerden Mullainathan and Shafir (2013) hetzelfde effect: proefpersonen die zich arm voelden maakten meer geheugenfouten, namen meer risico’s en hadden minder impulscontrole. Schaarste dwingt het brein klaarblijkelijk in een tunnelvisie – waardoor de gedachte “Zonder geld is er geen uitweg” zich dieper nestelt dan logica of religieuze kennis.

Dit gebeurt ook bij een student die uitstelgedrag vertoont, een moeder met gebroken nachten, of iemand die zich eenzaam voelt. Of het nu gaat om geld, tijd, slaap of verbondenheid, de gedachte blijft hetzelfde: focus op nu, zoek de snelste oplossing. De student grijpt naar energiedrank, de vermoeide ouder naar sociale media, de eenzame naar zoetigheid, een glas of een aankoop. Schaarste vertroebelt het lange-termijndenken en laat ons denken dat één klik, één slok of één aankoop genoeg is voor tijdelijk plezier of ademruimte. We vergeten echter vaak wat middelen werkelijk zijn.

Zonder donaties kunnen we niet blijven bestaan. Steun je ons met een maandelijkse donatie? Als tien mensen ons steunen met 5 euro per maand, kunnen wij onze schrijvers een kleine vergoeding geven. Meer of minder mag ook.
Dat Allah je moge belonen!

De ware betekenis van middelen

De islam laat ons inzien dat dit alles schijn is. En dat deze overtuigingen veranderd kunnen worden. Er is namelijk een Voorziener achter elke prikkel en elke beloning of het ontbreken daarvan. Echte tevredenheid komt pas wanneer we ons vertrouwen verplaatsen van vluchtige prikkels naar de Ene die ze allemaal bestuurt.

Drie manieren waarop Allah handelt

Islamitische bronnen laten zien hoe Allah middelen op drie manieren inzet om onze Pavlov-reflex uit te dagen:

• Allah voorziet van de middelen (bi-l-asbāb)
  Doe wat je kunt, maar vertrouw erop dat Allah de uitkomst regelt. Gebruik de middelen die je tot je beschikking hebt. Denk aan het verhaal van de profeet Yusuf عليه السلام, die door een droom een plan kreeg dat Egypte van hongersnood redde (Koran 12:47-49). Allah voorziet ons continu van alles wat we nodig hebben – van zuurstof tot water, van geweten tot reminders zoals dit artikel.

• Allah voorziet zonder de middelen (bi-ghayri asbāb)
  De profeet Zakariyyā vond vers fruit bij zijn nichtje Maryam (ʿalayhā s‑salām), hoewel het op dat moment niet het seizoen was van dit fruit. (Koran, 3:37). Dit is een voorbeeld van rizq (voorziening) die Allah direct geeft, zonder gebruik van de ‘normale’ middelen. Dit komt ook voor bij placebo-effecten: suikerpillen die pijn verlichten, ook al is er geen werkelijke helende stof in.

• Allah werkt tegen de middelen (khilāf al-asbāb)
  Toen de profeet Ibrāhīm عليه السلام in het vuur werd gegooid, beval Allah het vuur om koud en veilig voor hem te zijn (Koran, 21:69). Het vuur, dat normaal gesproken iemand zou verbranden, volgde Allah’s bevel en negeerde de natuurwetten.
  Ook tijd is een middel dat door Allah wordt beheerd. In sura al-Kahf, vertelt Allah hoe Hij jonge gelovigen 309 jaren in een grot liet slapen, terwijl hun lichamen onveranderd bleven (Koran, 18:19).

We geloven dat we niet kunnen ontsnappen uit onze situatie, maar dat kunnen we wel.

Allah bepaalt waar een middel ons van voorziet

Allah leerde de profeet Moesa عليه السلام om niet te vertrouwen op wat hij zag of ervoer. Toen Moesa zijn staf liet vallen, werd deze een slang. Allah vroeg hem hem weer op te pakken waarop de slang weer een staf werd. De les: kijk verder dan je eigen interpretatie van een middel. Allah is de Werkelijke Voorziener en bepaalt hoe elk middel werkt.

De kooi in je hoofd

In een beroemde studie plaatste psycholoog Martin Seligman (1967) honden in een kooi met elektrische schokken. In het begin konden de honden niet ontsnappen, en na een tijd bleven ze liggen, zelfs toen ontsnappen wel mogelijk was. Dit is het effect van aangeleerde hulpeloosheid. Hetzelfde gebeurt met mensen: we geloven dat we niet kunnen ontsnappen uit onze situatie. Dit mechanisme kan zelfs onze bereidheid om liefdadigheid te verrichten of het goede te doen blokkeren. 

Maar in de wereld van sadaqa (liefdadigheid) en zakaat (armenbelasting) leert de islam ons dat geven juist vermenigvuldigt. De profeet ﷺ zei: “Eigendom neemt niet af door sadaqa” (Sahih Muslim 2588). Wie geeft, ontvangt minstens tienvoudig terug van Allah, vaak mét barakah (zegen).

Vertrouwen is ‘een spier’

Vertrouwen (tawakkul) is geen passieve hoop. Het is geen ‘opgehoopt vet’, maar ‘een spier’ die we moeten trainen. Plan dagelijkse momenten van herinnering aan Allah, van de ochtend dua (smeekbede) bij het ontwaken tot de dhikr (gedenken van Allah) na het gebed. Conditionering maakt neurale paden in onze hersenen, maar tawakkul legt een luchtbrug erboven. Zodra we zien dat Allah door, zonder of tegen de middelen werkt, verschuift ons gevoel van angst naar verwondering.

hoofdafb. pixabay